ઓખાહરણ

કડવું 6

શિવ અને ઉષા વચ્ચે ઘરેલુ વિવાદ Shiva and Usha Confrontation at Home शिव और उषा का घरेलू विवाद

Banasura pays obeisance to Shiva and returns to his demon city of Shonitpur, where Okuha (Usha) has her first night of love at home. Mahadev enters the inner chambers and is startled to find Usha, leading to a sharp domestic quarrel between Shiva and Parvati (Umiya), in which Parvati accuses Shiva of impropriety and Shiva retorts by accusing her of secretly bearing children without him.

રાગ:
રાગ
  1. 1 શિવજીને બાણાસુરે પ્રણામ કર્યું; ગયા શિવજી ગયા.
  2. 2 દૈત્ય નગરી વેઠી. તારે આવ્યા ત્યાંય; બાણાસુર બોલ્યો; આળસ આળસ સહુ, રે શિવજી મેં તે મુક્યો, હવે મુક્યો; પણ એક પંથ.
  3. 3 વનવાસીમાં લક્ષ્મણ દોડ્યો, મારી ધાલે ધણ; શિવજીના વેદ વાચે ધનુષ્ય, તે ઘેર ચાલ્યું ચારુ રથ.
  4. 4 તે વનમાં તપ કરે; તે ચાલ્યું ઘરસૂત્ર; ધણી બોળિયા; ઓખા ઘરી ઘેર પ્રથમ રતિ ભોળિયા; શોણિતપૂર નગરી.
  5. 5 મહાદેવ બારણા ઊઘડ્યા; ઊઘડ્યા ઘરના પરથાય; દેવ ગંધર્વ સહિત મહાશિવ બાણાસુર ઘરી; ધોત આવ્યો ઘેર સત.
  6. 6 અન્ય મહિલ બોલી પરવર્યા; ઘેર પૂર્વનો ભોગવ્યો સંધ્યા; બોળી હાંસી મહા સંતોષણી.
  7. 7 દશન તેને બગાસવાના લાગ્યું; બોલિયા સવ બારણાં બંધ; શાંતિ થઈ રે દાવા જિણ, મૂખ રહી, ગતિ ગયો, તહીં રહતા તેહિ ચાહતા; પણ ધણી ભોળિયા; ઓખા;
  8. 8 વિવૃત તે વગડામાં લાગ્યું; આ ધણી જગતિહાર, એ ધણા સારી મહાદેવને એ બોલીશ ધણીને; શાંબ સારી લક્ષ; પૂર મારી; નંદન રજનીશ; પણ; તેહી ચંદ્રલ રજવારી; દિવસ.
  9. 9 ગાવાર બોધી પ્રથમ સંજોણી નહીં, મુખ રચાં; પ્રથમ રતના રતનો ઘરનો; મનનો ભારતી મહિના, ભીંતના; શ્રૃતના કસ્તાં, બાર ૧૫મ; દિવસ; દશા તે ધણા સારી ત્યાં ગાય.
  10. 10 જે ભોળ વેળ ભારતી પેઠી, મારે પણ સંપૂર્ણ સોદર પૂરી; ૫ રે વસ્ત્રી; આળસ સંપૂર્ણ સોદર પૂરી; નર પણ બાવો; પણ બોલ; દશા સંપૂર્ણ સોદર પૂરી.
  11. 11 મહાદેવજી ઘરમાં ગયા ને, ઝબક્યા ઉમિયા મન; નેત્ર ઉઘાડીને નીરખિયું, ત્યારે દીઠા પંચવદન.
  12. 12 વસ્ત્ર પહેરી ઉમિયા કહે છે, કેમ આવ્યા મહાદેવ; આક ભાંગ ધંતુરો ચાવો, નફટ ભૂંડી ટેવ.
  13. 13 નહાતા ઉપર શું દોડ્યા આવો, સમજો નહિ મનમાંહે; બે બાળક મૂક્યાં બારણે કેમ આવ્યા મંદિર માંહે.
  14. 14 છાની રહે તું પાપણી, મેં જોયું પારખું બધું; આટલા દહાડા સતી જાણતો પણ, સરવ લુંટી ખાધું.
  15. 15 મુજ વિના તેં તો પ્રજા કીધી, એવું તારું કામ; પારવતીજી તમે રાખ્યું, હિમાચલનું નામ.
  16. 16 વચન એવું સાંભળી, ઉમિયાને ઉઠી જ્વાળ; કાલે-તમે કહી ગયા હતા, જે પ્રગટ કરજો બાળ.
  17. 17 ત્યારે શંકરે નીચું જોયું, મનમાં વાત વિચારી; તારી પુત્રી તો નાસી ગઈ, તારા પુત્રને નાંખ્યો મારી.

Translation

બાણાસુરે શિવજીને પ્રણામ કર્યા અને શિવજી ત્યાંથી વિદાય થઈ દૈત્ય નગરી શોણિતપૂર તરફ ચાલ્યા. બાણાસુર પણ પાછળ આવ્યો અને નગરીમાં પ્રવેશ્યો. ઘરના દ્વાર ઉઘડ્યાં, મહાદેવ દેવ-ગંધર્વ સહિત બાણાસુરના ઘેર આવ્યા. ઓખા ઘરમાં પ્રથમ વખત રતિ-ભોગ ભોગવી ચૂકી હતી અને શોણિતપૂર નગરીમાં સઘળું શાંત હતું. ઘરની અન્ય સ્ત્રીઓ પોતપોતાના કામમાં પ્રવૃત્ત હતી, સંધ્યા-સમયનો ભોગ-વિલાસ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો હતો, અને ઘરમાં સંતોષ અને હળવાશ ફેલાઈ હતી. ત્યાં જ મહાદેવ ઘરમાં પ્રવેશ્યા, અને ઉમિયાનું — એટલે કે પાર્વતીજીનું — મન ઝબકી ઊઠ્યું. તેમણે આંખ ઉઘાડી નજર કરી તો સામે પંચવદન શિવ ઊભા હતા. વસ્ત્ર સરખાં કરતાં ઉમિયા બોલ્યાં, 'મહાદેવ, આ ટાણે કેમ આવ્યા? આક, ભાંગ ને ધતૂરો ચાવવાની આ નફટ ટેવ ક્યારે જશે? હું નહાતી હતી ત્યારે ધસી આવ્યા, મનમાં જરાય સમજ નહીં? બે બાળકોને બારણે મૂકીને ઘરમાં ઘૂસી આવ્યા, આ કેવી રીત?' ત્યારે શિવજી ઊંચા સ્વરે બોલ્યા, 'ચૂપ રહે, પાપણી! મેં બધું પારખી લીધું છે. આટલા દિવસ તને સતી સમજતો હતો, પણ તેં તો સઘળું લૂંટી ખાધું. મારા વિના તેં સ્વૈરાચાર કર્યો — આ તારું કામ! પાર્વતી, તેં હિમાચળ-કુળનું નામ રાખ્યું!' આ કઠોર વચન સાંભળી ઉમિયાના મનમાં ક્રોધની જ્વાળ ભભૂકી ઊઠી. તેઓ બોલ્યાં, 'કાલે જ તમે જતી વખતે કહ્યું હતું કે બાળ પ્રગટ થાય ત્યારે જણાવજો — તો હવે આ આળ શા માટે?' ત્યારે શંકર ક્ષણભર નીચું જોઈ ગયા, મનમાં વાત વિચારી, અને ધીમેથી બોલ્યા, 'તારી પુત્રી ઓખા તો ઘર છોડી નાસી ગઈ, અને તારા પુત્ર — ગણેશ — ને ત્યાં ફેંકી દઈ આવ્યો.'

Banasura bowed reverently before Shiva, and Shiva departed, making his way toward the demon city of Shonitpur. Banasura followed and entered the city. The doors of the house were thrown open, and Mahadeva arrived at Banasura's home accompanied by gods and gandharvas. Inside, Okha had already experienced the first joy of love, and a quiet contentment had settled over Shonitpur. The women of the household were going about their evening affairs, the pleasures of dusk had run their course, and a deep satisfaction pervaded the dwelling. It was at this moment that Mahadeva stepped inside, and Umiya — Parvati — felt a sudden jolt in her heart. She opened her eyes and looked up to find the five-faced Shiva standing before her. Adjusting her garments, Umiya spoke sharply: 'Mahadeva, why have you come at this hour? When will you be rid of this shameless habit of chewing aak, bhang, and datura? You came rushing in while I was bathing, with not a thought of propriety. You left two children at the door and barged into the inner chambers — what manner of conduct is this?' Shiva then raised his voice in reply: 'Silence, sinful woman! I have seen through everything. All these days I believed you to be a faithful wife, but you have plundered it all. You have indulged yourself in my absence — this is your doing! Parvati, you have truly upheld the name of Himachal's lineage!' At these harsh words, a flame of fury rose within Umiya, and she retorted: 'Only yesterday, as you left, you yourself told me to announce it when a child was born — so why do you cast blame on me now?' Shankara fell silent for a moment, looked downward, and turned the matter over in his mind, then said quietly, 'Your daughter Okha has fled the house, and your son — I have left him cast aside there.'

बाणासुर ने शिवजी को प्रणाम किया और शिवजी वहाँ से चलकर दैत्य नगरी शोणितपुर की ओर बढ़े। बाणासुर भी पीछे-पीछे आया और नगरी में प्रवेश किया। घर के द्वार खुले, और महादेव देवताओं तथा गंधर्वों सहित बाणासुर के घर पहुँचे। भीतर ओखा पहली बार प्रेम-सुख भोग चुकी थी और शोणितपुर में सब कुछ शांत था। घर की अन्य स्त्रियाँ अपने-अपने काम में लगी थीं, संध्या का भोग-विलास समाप्त हो चुका था और घर में एक गहरी तृप्ति छाई हुई थी। तभी महादेव घर के भीतर आए और उमिया — अर्थात् पार्वतीजी — का मन एकाएक चौंक उठा। उन्होंने आँखें खोलकर देखा तो सामने पंचवदन शिव खड़े थे। वस्त्र ठीक करते हुए उमिया बोलीं, 'महादेव, इस समय कैसे आ गए? आक, भाँग और धतूरा चबाने की यह बेशर्म आदत कब जाएगी? मैं नहा रही थी और तुम दौड़े चले आए, मन में जरा भी विवेक नहीं? दो बच्चों को दरवाजे पर छोड़कर घर के भीतर घुस आए — यह कैसा व्यवहार है?' तब शिवजी ऊँचे स्वर में बोले, 'चुप रह, पापिनी! मैंने सब कुछ परख लिया है। इतने दिनों तक तुझे सती समझता रहा, पर तूने तो सब लूट लिया। मेरे बिना तूने स्वेच्छाचार किया — यही तेरा काम है! पार्वती, तूने हिमाचल के कुल का नाम रख लिया!' यह कठोर वचन सुनकर उमिया के भीतर क्रोध की ज्वाला भड़क उठी और वे बोलीं, 'कल ही जाते समय तुमने खुद कहा था कि जब संतान हो तो बताना — तो अब मुझ पर दोष क्यों?' तब शंकर एक पल के लिए नीचे देखते रहे, मन में बात सोचते रहे, और धीरे से बोले, 'तेरी पुत्री ओखा घर छोड़कर भाग गई है, और तेरे पुत्र को मैंने वहीं छोड़ आया हूँ।'