ઓખાહરણ

કડવું 15

ચિત્રલેખાના જન્મની કથા Origin of Chitralekha Revealed Chitralekha के जन्म का रहस्य

King Parikshit asks Shukdev to explain the origins of Okha and Chitralekha and how they came to live in the demon realm. Shukdev narrates how the gods, fleeing Banasura's torment in the underworld, encountered a divine maiden who spontaneously appeared in Varuna's realm; she volunteered to enter Banasura's household as his adopted daughter to relieve the gods' suffering. The maiden performed six months of intense tapas, received boons from Vishnu including knowledge of past, present, and future and the gift of wings, and was ultimately adopted by Banasura's minister Kaubhanda, becoming known as Chitralekha.

રાગ:
ધનાશ્રી
  1. 1 પરીક્ષિતે પ્રશ્ન કર્યા વિચારજી, કહો કેમ પ્રગટ થઈ નારીજી;
  2. 2 ઓખા ને ચિત્રલેખા કેમ ધર્યા નામજી, કઈ વિધિ આવ્યાં અસુરને ધામજી. ૧ (ઢાળ)
  3. 3 ધામ આવ્યાં અસુરને, તેણે કામ સૌ દેવનાં કર્યાં; મને વિસ્તારીને વર્ણવો, કેવી રીતે એ અવતર્યાં.
  4. 4 શુકદેવ કહે સુણ પરીક્ષિત, અભિમન્યુકુમાર; પ્રશ્ન તે પૂછ્યું મને તેનો સંદેહ ખોવું નિરધાર.
  5. 5 એક વાર દેવ પાતાળે નાઠા, બાણાસુરના તાપથી; ત્યારે વરુણ કેરા જગનમાં, કન્યા પ્રગટી આપથી.
  6. 6 કન્યા કહે કેમ પ્રગટ કીધી, કહો મમ સરખું કામ; ત્યારે દેવ કહે દૈત્ય દુ:ખ દે છે, બાણાસુર જેનું નામ.
  7. 7 કન્યા કહે દુ:ખ કાં ધરો, બાણાસુર આવશે પાતાળ; એના પિતાના ચરણ પૂજવા, નિત્ય જાય છે પાતાળ.
  8. 8 ત્યારે મને પુત્રી કરીને સોંપજો, હું જઈશ એને ઘેર; સાંકડી સગાઈએ સુતા થઈને, કરાવું ભુજની પેર.
  9. 9 તેણે સમે પાતાળ આવ્યો, બાણાસુર રાજન; તેને દેવે દીકરી આપી, પ્રસન્ન થઈને મન.
  10. 10 પ્રધાન કહે સવામી સાંભળીએ, આપો મુજને બાળ; કન્યાદાન કુંવરીનું દઉં, તો ઉીતરે શિરની ગાળ.
  11. 11 ત્યારે રાજ કહે પ્રધાનને, આ પુત્રી મુકું વન; કાલે તેડીને તું આવજે, જાણે નહિ કો જન.
  12. 12 પ્રભાતે તે પ્રધાન આવ્યો, પુત્રી બેઠી જ્યાંય; પુત્રી તો સમાધી લઈ, હરિધ્યાન ધરે છે ત્યાંય.
  13. 13 વાયુ દ્વાર જેણે રુંધિયા ને, રુંધ્યા શ્વાસોશ્વાસ; જમણા પગના અંગૂઠા પર, રહી છે ખટમાસ.
  14. 14 તે જોઈને પાછો વળ્યો, પછી પુર ભણી પ્રધાન; ખટમાસ પૂરણ તપ થયું, ત્યારે પધાર્યા ભગવાન.
  15. 15 માગ્ય કહેતા કન્યા કહે, મને કરો આજ્ઞા પ્રકાશ; ભૂત, ભવિષ્ય ને વર્તમાન જાણું, તે ચઢું આકાશ.
  16. 16 એટલે પ્રભુએ તેને પાંખ આપી, વર આપીને વળીઆ હરિ; પ્રધાન આવ્યો પુર વિષે, કૌભાંડ પુત્રી કરી.
વલણ: વલણ-કુંવરી થઈ પ્રધાનની, તેનું પરાક્રમ કો ન પીછે નહિ; શુકદેવ કહે રાય સાંભળો, એ ચિત્રલેખાની ઉત્પત્તિ કહી.

Translation

પરીક્ષિતે વિચારપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો કે હે શુકદેવ, મને કહો — આ બે નારીઓ કેવી રીતે પ્રગટ થઈ? ઓખા અને ચિત્રલેખા — એ બંનેનાં નામ કેવી રીતે પડ્યાં, અને તેઓ અસુરના ઘરે કઈ રીતે આવ્યાં? આ બધું વિસ્તારથી વર્ણવો. ત્યારે શુકદેવ બોલ્યા — હે પરીક્ષિત, અભિમન્યુના પુત્ર, સાંભળ; તેં જે પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, તેનો સંદેહ હું ચોક્કસ દૂર કરીશ. એક વાર બાણાસુરના ત્રાસથી ગભરાઈને દેવો પાતાળ ભણી નાઠા. ત્યારે વરુણના નિવાસસ્થાનમાં એક કન્યા આપોઆપ પ્રગટ થઈ. તે કન્યાએ પૂછ્યું — મને કેમ પ્રગટ કરી? મારે શું કામ કરવાનું છે? ત્યારે દેવોએ કહ્યું — બાણાસુર નામનો દૈત્ય અમને ઘણું દુઃખ આપે છે. કન્યા બોલી — તમે દુઃખ શા માટે ધરો છો? બાણાસુર પોતે પાતાળ આવે છે, કારણ કે તે પોતાના પિતાના ચરણ પૂજવા નિત્ય પાતાળ આવ-જા કરે છે. તો મને તમારી પુત્રી બનાવીને તેને સોંપો; હું તેના ઘરે જઈ, ઘનિષ્ઠ સગાઈ સ્થાપી, ભુજ નગરીની ભૂમિ પ્રમાણે કામ કરી આવીશ. ત્યારે બાણાસુર પાતાળ આવ્યો, અને દેવોએ પ્રસન્ન મને તે કન્યા તેને સોંપી. ત્યારે બાણાસુરના પ્રધાને કહ્યું — સ્વામી, મારી વાત સાંભળો; આ કન્યાનું દાન મને આપો, જેથી મારા માથા પરની ગ્લાનિ ઊતરે. ત્યારે બાણાસુરે પ્રધાનને કહ્યું — આ પુત્રીને હું વનમાં મૂકી આવું છું; કાલે સવારે તું ત્યાં જઈ તેને લઈ આવજે, પણ આ વાત કોઈ જાણવું ન જોઈએ. બીજે દિવસે સવારે પ્રધાન ત્યાં ગયો, તો જ્યાં કન્યા બેઠી હતી ત્યાં જોયું કે તે સમાધિ ધારણ કરી, હરિના ધ્યાનમાં ડૂબેલી છે. તેણે વાયુ-દ્વાર અને શ્વાસોચ્છ્વાસ રૂંધ્યા હતા, અને જમણા પગના અંગૂઠા પર ઊભી રહી છ મહિનાથી તપ કરી રહી હતી. આ જોઈ પ્રધાન પાછો નગર ભણી વળ્યો. છ મહિના પૂર્ણ થતાં ભગવાન ત્યાં પ્રગટ થયા અને બોલ્યા — માગ. ત્યારે કન્યાએ કહ્યું — મને એવું વરદાન આપો કે ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન ત્રણેય જાણી શકું, અને આકાશમાં ઊડી શકું. ત્યારે પ્રભુએ તેને પાંખ આપી, વરદાન આપ્યું અને ચાલ્યા ગયા. ત્યારપછી પ્રધાન ત્યાં આવ્યો અને તે કન્યાને પોતાની પુત્રી — કૌભાંડ-પુત્રી — તરીકે નગરમાં લઈ ગયો. આ રીતે પ્રધાનની કુંવરી બની, જેનું પરાક્રમ કોઈ પહોંચી ન શકે — શુકદેવ કહે છે, હે રાજન, સાંભળો, આ ચિત્રલેખાની ઉત્પત્તિ કહી.

Parikshit asked thoughtfully: tell me, how did these two women come to appear in the world? How did Okha and Chitralekha come to bear their names, and by what means did they come to dwell in the house of a demon? Describe all of this to me in full. Shukadeva replied: listen, Parikshit, son of Abhimanyu — you have asked a worthy question, and I shall certainly dispel your doubt. Once, the gods fled in fear to the netherworld, tormented by the oppression of Banasura. At that time, in the realm of Varuna, a maiden appeared of her own accord. She asked: why have you brought me into being? What task is mine to perform? The gods answered: a demon named Banasura causes us great suffering. The maiden said: why do you grieve? Banasura himself comes to the netherworld regularly, for he goes there to worship at the feet of his father. Give me to him as your daughter, and I shall go to his home; through close kinship I shall become as one of his household and accomplish what needs to be done in the manner of Bhuja. So when Banasura came to the netherworld, the gods gladly gave him that maiden as a daughter. Then Banasura's minister spoke up: my lord, hear me — give this girl to me as a gift of a daughter, and the shame upon my head will be lifted. Banasura told the minister: I shall leave this daughter in the forest; come tomorrow morning and bring her back, but let no one know of this. The next morning the minister went to the spot and found the maiden seated there in deep meditation, absorbed in contemplation of Hari. She had sealed her breath and vital winds, and had been standing on the toe of her right foot for six full months in austere penance. Seeing this, the minister turned back and returned to the city. When the six months were complete, the Lord appeared before her and said: ask your boon. The maiden said: grant me the power to know the past, the present, and the future, and the ability to soar through the sky. The Lord gave her wings, bestowed the boon, and departed. Then the minister came, took her into the city, and raised her as his own daughter — the daughter of Kaubhanda. Thus she became the minister's princess, whose prowess none could match — Shukadeva says, hear me, O king, this is the story of Chitralekha's origin.

परीक्षित ने विचारपूर्वक प्रश्न किया — हे शुकदेव, मुझे बताइए कि ये दोनों नारियाँ कैसे प्रकट हुईं? ओखा और चित्रलेखा — इनके नाम कैसे पड़े, और ये असुर के घर किस प्रकार आईं? यह सब विस्तार से बताइए। तब शुकदेव बोले — हे परीक्षित, अभिमन्यु-पुत्र, सुनो; तुमने जो प्रश्न पूछा है, उसका संदेह मैं अवश्य दूर करूँगा। एक बार बाणासुर के अत्याचार से भयभीत होकर देवता पाताल की ओर भाग गए। उस समय वरुण के निवास में एक कन्या स्वयं प्रकट हुई। उस कन्या ने पूछा — मुझे क्यों प्रकट किया? मेरा क्या कार्य है? तब देवताओं ने कहा — बाणासुर नाम का एक दैत्य हमें बहुत कष्ट देता है। कन्या बोली — तुम दुःख क्यों करते हो? बाणासुर स्वयं पाताल आता है, क्योंकि वह अपने पिता के चरण पूजने के लिए नित्य पाताल आता-जाता है। तो मुझे अपनी पुत्री बनाकर उसे सौंप दो; मैं उसके घर जाकर, घनिष्ठ संबंध स्थापित कर, भुज नगरी की रीति से अपना काम कर आऊँगी। तब जब बाणासुर पाताल आया, देवताओं ने प्रसन्न मन से वह कन्या उसे सौंप दी। तब बाणासुर के प्रधान ने कहा — स्वामी, मेरी बात सुनिए; यह कन्या मुझे कन्यादान में दे दीजिए, जिससे मेरे सिर की लज्जा उतर जाए। तब बाणासुर ने प्रधान से कहा — मैं इस पुत्री को वन में छोड़ आता हूँ; कल सुबह तुम वहाँ जाकर उसे ले आना, परंतु यह बात किसी को पता न चले। अगले दिन सुबह प्रधान वहाँ गया, तो देखा कि कन्या वहाँ बैठी समाधि में लीन है और हरि के ध्यान में डूबी हुई है। उसने वायु-द्वार और श्वास-प्रश्वास रोक रखे थे, और दाहिने पैर के अँगूठे पर खड़ी होकर छह महीनों से तप कर रही थी। यह देखकर प्रधान वापस नगर की ओर लौट गया। छह महीने पूर्ण होने पर भगवान वहाँ प्रकट हुए और बोले — माँगो। तब कन्या ने कहा — मुझे ऐसा वरदान दीजिए कि मैं भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों जान सकूँ, और आकाश में उड़ सकूँ। तब प्रभु ने उसे पंख दिए, वरदान दिया और चले गए। इसके बाद प्रधान वहाँ आया और उस कन्या को अपनी पुत्री — कौभांड-पुत्री — के रूप में नगर में ले गया। इस प्रकार वह प्रधान की कुँवरी बनी, जिसका पराक्रम कोई पा नहीं सकता था — शुकदेव कहते हैं, हे राजन, सुनो, यह चित्रलेखा की उत्पत्ति की कथा कही।

Tags