ઓખાહરણ

કડવું 36

Chitralekha નું બ્રહ્માંડ-ચિત્રણ Chitralekha Draws the Cosmic Portrait Chitralekha का ब्रह्मांड-चित्रण

Chitralekha prepares her painting materials and systematically draws figures from all the cosmic realms — heavenly worlds, nether regions, nagas, earthly kingdoms, and fantastical beings — filling scroll after scroll. She repeatedly invites Okha to look at the portraits and identify her dream lover, but Okha weeps and rejects each set, dismissing serpents, trees, and strange creatures as unworthy of her vision. The canto ends with ink running dry, the pen breaking, and piles of discarded drawings, as Okha insists her true beloved has not yet appeared.

રાગ:
કલ્યાણી
  1. 1 ચિત્ર ચાલીને, વાનો વાળીને, રંગ ભરતી રે, ચિત્ર કરતી રે,
  2. 2 લેખણ લાવીને, કરમાં સાહિને, લખાય રે, પટ મેલીને;
  3. 3 હવે સ્વર્ગ લોક લખાય રે, લખ્યા સ્વર્ગ ને તપલોક લખ્યો રે,
  4. 4 સુરલોક લખ્યું, ભુરલોક લખ્યું, જનલોક લખ્યું ને ગાંધર્વ દેશ લખ્યો રે,
  5. 5 સત્યલોક લખ્યા વૈકુંઠ લખ્યું, ગુણદેવ લખ્યા તેને આવીને બોલાવો રે,
  6. 6 હવે ઓખાબાઈ તમે ઓરા આવોને, આમાં હોય તેને રાતે લોચન રોય રે,
  7. 7 ઓખા આવીને કાગળમાં જોય રે, એ તો રાતે મેળો જઈને રમતું રે,
  8. 8 બાળ્ય બાળ્ય આ તો નથી ગમતું રે, એને રણવગડામાં, કરમાં સાહીને;
  9. 9 ચિત્ર ચાલીને, વાનો વાળીને, લેખણ લાવીને લોક લખાય રે,
  10. 10 રંગ ભેળીને, પટ મેલીને, હવે પાતાળ ને વિતળ તેણી વાર રે,
  11. 11 પાતાળ લખ્યું, રસાતળ લખ્યું, અતળ લખ્યું ને લખિયા નિરધાર રે,
  12. 12 લખિયા પાતાળ લોકના રાય રે, નાગ લોક લખિયા નાગ લખિયા તે વાર રે;
  13. 13 વાસુકી નાગ લખિયા ને, તક્ષક નાગ લખિયા, પુંડરિક નાગ લખિયા તેણીવાર રે,
  14. 14 મણિધર નાગ લખિયા ને, શેષ નાગ લખિયા, હસીને બોલાવો ને,
  15. 15 નારી ઓખાબાઈ સલુણાં ઓરાં આવોને, આમાં હોય તેને પરણી આવા સર્પ રે,
  16. 16 બાળ્ય બાળ્ય એના દર્પ રે, હું શું સ્વપ્નાંતરમાં લોચનીએ રુવે રે,
  17. 17 રડતી ઓખા કાગળ જુએ રે, એ તો રાતે ચિત્રલેખા તારા બાપ રે,
  18. 18 આ તો કાળા લીલા પીળા સાપ રે, લખનારી ચિત્રલેખા દીવો બાળીને;
  19. 19 ચિત્ર ચાલીને, વાનો વાળીને, લખ્યા મૃત્યુલોકના રાય રે,
  20. 20 કાજળ પાડીને, હવે લખ્યા મુલતાન લખ્યું ને મારવાડ લખ્યું.
  21. 21 અજમેર લખ્યું ને અલીહાર લખ્યું, અંકમુખા લખ્યા ને અષ્ટમુખા લખ્યા.
  22. 22 ખુરાસન લખ્યું ને બંગાળ લખ્યો ને, હસ્તીમુખા લખ્યા, ગંધર્વમુખા લખ્યા;
  23. 23 શ્વાનમુખા લખ્યા, મંજારમુખા લખ્યા, લખી વનસ્પતિ ભાર અઢાર રે,
  24. 24 એકદંતા લખ્યા, અસ્ત્રિવાળા લખ્યા ને, બાઈ કાગળ લખ્યો તે તારો બાપ રે,
  25. 25 ઓખા આવી જુઓ ભરથાર રે, પરણી આવાં ઝાડ રે,
  26. 26 હું શું સ્વપ્નાંતરમાં, ખડિયામાંથી રુશનાઈ ખૂટી રે,
  27. 27 બાઈ લખતાં તે લેખણ તૂટી રે, તને સ્વપ્નું નથી લાગ્યું સાર રે.
  28. 28 થયા કાગળના અંબાર રે,

Translation

ચિત્રલેખા તેની કળા લઈને આગળ વધી — રંગ ભેળવ્યા, વાનો ઘૂંટ્યા, હાથમાં લેખણ સાહ્યું અને પટ પાથર્યો. પહેલાં તેણે સ્વર્ગલોક આળેખ્યો, પછી તપોલોક, સુરલોક, ભૂર્લોક, જનલોક, ગાંધર્વ દેશ, સત્યલોક અને વૈકુંઠ — એ સઘળા લોકના દેવો અને ગુણવાન જીવો ચિત્રમાં ઊતર્યા. ત્યારે ચિત્રલેખાએ ઓખાને બોલાવ્યાં: 'ઓ ઓખાબાઈ, જરા નજીક આવો, જો આ ચિત્રોમાં તમારો પ્રિય હોય તો આંખ ઓળખી કાઢશે.' ઓખા આવીને કાગળ જોવા લાગ્યાં, પણ ત્યાં તો રાત્રે મેળામાં રમતો એ સ્વપ્નનો સ્વામી ક્યાંય દેખાયો નહીં. ઓખા બોલ્યાં: 'બાળ્ય, બાળ્ય — આ ચિત્ર ગમ્યું નહીં, એ તો રણ-વગડામાં ભટકતો હોય એવો ક્યાંક છે.' ચિત્રલેખા ફરી લેખણ ઉઠાવ્યું, રંગ ભેળવ્યા, પટ પાથર્યો — હવે પાતાળ અને વિતળ લોક આળેખ્યા. પાતાળ, રસાતળ, અતળ — એ સઘળા અધોલોક ચિત્રમાં ઊતર્યા, ત્યાંના રાજાઓ અને નાગ-જગત પણ. વાસુકી, તક્ષક, પુંડરિક, મણિધર, શેષ — એ સઘળા નાગ ચિત્રમાં ઝળક્યા. ચિત્રલેખા હસીને ઓખાને ફરી બોલાવ્યાં: 'ઓ સ્વરૂપવાન ઓખાબાઈ, નજીક આવો — જો આ ચિત્રોમાં કોઈ ગમે, તો ભલે સર્પ હોય, પરણી આવો!' ઓખા ઝળઝળિયાં ભરેલી આંખે બોલ્યાં: 'બાળ્ય, બાળ્ય — આ સઘળા સાપ! હું સ્વપ્નામાં જે જોઈ રડી, તે આ કાળા-લીલા-પીળા સાપ ન હતા. ઓ ચિત્રલેખા, દીવો બાળીને ધ્યાનથી દોર!' ચિત્રલેખા ફરી ચિત્ર ઉઠાવ્યું, રંગ ઘૂંટ્યા, કાજળ ઘૂંટ્યું — હવે મૃત્યુલોકના રાજાઓ આળેખ્યા. મુલતાન, મારવાડ, અજમેર, અલીહાર — એ ભૂ-પ્રદેશ ઊઘડ્યા; અંકમુખા, અષ્ટમુખા, ખુરાસાન, બંગાળ, હસ્તીમુખા, ગંધર્વમુખા, શ્વાનમુખા, મંજારમુખા — અઢળક વિચિત્ર આકૃતિઓ ઊઘડી; અઢાર ભાર વનસ્પતિ, એકદંતા, અસ્ત્રધારી — સઘળું ચિત્રમાં ઊતર્યું. ચિત્રલેખા ઓખાને ટોણો મારતી બોલ્યાં: 'ઓ ઓખા, આ ચિત્ર જો — આ ઝાડ-ઝાંખરા, આ વિચિત્ર આકૃતિઓ — આ તારો ભરથાર! ભલે, પરણી આ ઝાડ!' ઓખા ફરી ધ્રૂસકે ચઢ્યાં: 'હું સ્વપ્નામાં જે જોઈ, તે આ ન હતું — આ સ્વપ્ન સાચું ન ગણ્યું?' ત્યાં ખડિયામાંથી રોશનાઈ ખૂટી ગઈ, લેખણ તૂટી ગઈ, અને કાગળના ઢગ ખડકાઈ ગયા — છતાં ઓખાનો સ્વપ્ન-પ્રિય ક્યાંય ચિત્રમાં ઊઘડ્યો નહીં.

Chitralekha took up her art with full purpose — she mixed her pigments, prepared her brushes, took the pen firmly in hand, and spread out the canvas. First she painted the heavenly realm, then the world of ascetics, the realm of the gods, the earthly plane, the world of human souls, the land of the Gandharvas, the realm of truth, and finally Vaikuntha itself — all the divine beings and noble souls of every cosmic world took shape on her canvas. Then she called out to Okha: 'Come closer, Okha, look carefully — if the one you dreamed of is among these, your eyes will know him.' Okha came and gazed at the paintings, but the young man who had played with her in the night of her dream was nowhere to be found. Okha cried out: 'No, no — none of these please me; he is somewhere out in the open wilderness, I know it.' Chitralekha took up her pen again, mixed fresh colours, spread a new canvas — now she painted the underworlds: Patala, Rasatala, Atala, and all the nether realms, along with their kings and the entire serpent world. Vasuki, Takshaka, Pundarika, Manidhara, Shesha — all the great nagas appeared on the canvas. Chitralekha smiled and called Okha again: 'Come, beautiful Okha, look closely — if any of these pleases you, even if he be a serpent, go ahead and marry him!' Okha looked through her tears and cried: 'No, no — these are all snakes, black and green and yellow! The one I wept for in my dream was none of these. O Chitralekha, light a lamp and draw more carefully!' Chitralekha took up the canvas once more, ground her kohl, and now painted the kings and peoples of the mortal world — Multan, Marwar, Ajmer, Alihar appeared on the page; Ankamukha, Ashtamukha, Khurasan, Bengal, Hastimukha, Gandharva-faced beings, dog-faced and cat-faced creatures, all eighteen categories of the plant kingdom, the one-tusked, the weapon-bearing — every manner of being filled the canvas. Chitralekha teased Okha: 'Here, Okha, look at your husband — trees and strange creatures, all drawn for you; go ahead, marry a tree!' Okha wept again: 'The one I saw in my dream was none of this — do you not take my dream seriously at all?' By then the ink in the inkpot had run dry, the pen had broken, and piles upon piles of painted pages lay scattered all around — yet the beloved of Okha's dream had still not appeared on any canvas.

चित्रलेखा ने अपनी कला को पूरे मनोयोग से उठाया — रंग घोले, तूलिका तैयार की, हाथ में लेखनी थामी और पट बिछाया। पहले उसने स्वर्गलोक का चित्र बनाया, फिर तपोलोक, सुरलोक, भूर्लोक, जनलोक, गंधर्व देश, सत्यलोक और वैकुंठ — इन सभी लोकों के देवता और गुणवान जीव एक-एक करके कागज़ पर उतरते गए। तब चित्रलेखा ने ओखा को बुलाया: 'ओ ओखाबाई, ज़रा पास आओ — अगर इन चित्रों में तुम्हारा प्रिय हो, तो आँखें पहचान लेंगी।' ओखा आई और कागज़ को ध्यान से देखने लगी, पर जो युवक रात के स्वप्न में उसके साथ खेला था, वह कहीं नज़र नहीं आया। ओखा बोली: 'नहीं, नहीं — यह कोई नहीं है, वह तो किसी सुनसान मैदान में कहीं है।' चित्रलेखा ने फिर लेखनी उठाई, रंग मिलाए, नया पट बिछाया — अब पाताल और वितल लोक बनाए। पाताल, रसातल, अतल — सभी अधोलोक चित्र में उतरे, वहाँ के राजा और नागलोक भी। वासुकी, तक्षक, पुंडरीक, मणिधर, शेष — सभी महान नाग कागज़ पर चमके। चित्रलेखा ने हँसते हुए ओखा को फिर बुलाया: 'आओ सुंदरी ओखाबाई, पास आओ — अगर इनमें से कोई पसंद आए, चाहे सर्प ही हो, तो विवाह कर लो!' ओखा आँसू भरी आँखों से बोली: 'नहीं, नहीं — ये तो सब काले-हरे-पीले साँप हैं! मैं स्वप्न में जिसे देखकर रोई, वह यह नहीं था। ओ चित्रलेखा, दीपक जलाकर और ध्यान से बनाओ!' चित्रलेखा ने फिर से चित्र उठाया, काजल घोला — अब मृत्युलोक के राजाओं और देशों को उकेरा। मुलतान, मारवाड़, अजमेर, अलीहार कागज़ पर उभरे; अंकमुख, अष्टमुख, खुरासान, बंगाल, हस्तिमुख, गंधर्वमुख, श्वानमुख, मार्जारमुख जीव बने; अठारह भार वनस्पतियाँ, एकदंत, अस्त्रधारी — हर प्रकार के प्राणी और स्थान चित्र में भर गए। चित्रलेखा ने ओखा को छेड़ते हुए कहा: 'लो ओखा, देखो अपना पति — ये पेड़-पौधे और विचित्र आकृतियाँ — चाहो तो किसी पेड़ से ब्याह कर लो!' ओखा फिर फूट-फूटकर रोई: 'मैंने स्वप्न में जो देखा, वह यह नहीं था — क्या तुम मेरे स्वप्न को सच नहीं मानतीं?' तब तक दवात की स्याही चुक गई, लेखनी टूट गई और कागज़ों के अंबार लग गए — फिर भी ओखा के स्वप्न का प्रिय किसी भी चित्र में प्रकट नहीं हुआ।

Tags