ઓખાહરણ

કડવું 10

ઉમિયાનો ઓખાને શ્રાપ Umiya Curses Okha उमिया का ओखा को श्राप

Goddess Umiya (Parvati) curses Okha for fleeing while Ganesha was slain, condemning her body to decay and ordering her to be reborn in a demon lineage. Umiya then softens the curse by prescribing a salt-abstinence vow during Chaitra month, promising that those who observe it will be freed from great illness and Okha will find a divine husband. The canto closes with Shukadeva transitioning the narrative to Banasura ruling in Shonitpur.

રાગ:
ઢાળ
  1. 1 ઓખાને ઉમિયાજીએ આપેલ શાપ
  2. 2 ઓખા ઓખા કહી ઉમિયાએ, સાદ કર્યા બેચાર; ત્યારે ઓખા આવી ઊભી, નીસરીને ઓરડીની બહાર.
  3. 3 ભાઈ મરાવી ભામની, તું તો નાસી ગઈ; મહાદેવે ગણપતિને માર્યો, તે શુદ્ધ મને નવ કહી.
  4. 4 તે માટે તારું અંગ ગળજો, લુણ ક્ષયની કાય; જા દૈત્ય કુળમાં અવતર જે, એણીપેર બોલ્યાં માય.
  5. 5 ઓખાબાઈ તો થરથર ધ્રૂજ્યાં, એ વાત અરદક; અપરાધ પાખે માત મારી, આવડો શો દંડ ?
  6. 6 ઉમિયા કહે શાપ દીધો, તે કેમ મિથ્યા થાય; દૈત્યકાળમાં અવતરજે, દેવ વરી કોઈ જાય.
  7. 7 ચૈત્ર મેનારકમાં બાઈ તારો રે મહિમાય; ઓખાહરણ જે સાંભળે, મહારોગ થકી મુકાય.
  8. 8 ચૈત્ર માસના ત્રીસ દહાડા, અન્ન અલુણું ખાય; ત્રીસ નહિ તો વળી, પાંચ દહાડા પાછલા કહેવાય.
  9. 9 પાંચ દિવસ નવ પળે તો, ત્રણ દિવસ વિશેક; ત્રણ દિવસ નવ થાય તો, કરવો દિવસ એક.
  10. 10 એક પ્રકારે વ્રત કરવું, સમગ્ર સ્ત્રીજન; અલુણું ખાએ ને અવની સુવે, વળી એક ઉજ્જવળ અન્ન.
  11. 11 દેહ રક્ષણ દાન કરવું, લવણ કેરું જેહ; પાર્વતી કહે પુત્રીને, સૌભાગ્ય ભોગવે તેહ.
  12. 12 વૈશાખ સુધી તૃતીયાને દિને તું, આવજે મુજ પાસ; ગોર્ય કરીને પુત્રી મારી, પૂરીશ મનની આશ.
  13. 13 શુકદેવ કહે રાજા સુણો, અહીં થયો એ પ્રકાર; હવે બાણાસુરની શી ગત થઈ, તેનો કરું વિસ્તાર.
  14. 14 વલણ-કરું વિસ્તાર એહનો, સુણો રાજા નિરધાર રે; હવે બાણાસુર ત્યાં રાજ કરતો, શોણિતપુર મોઝાર રે.
વલણ: વલણ-કરું વિસ્તાર એહનો, સુણો રાજા નિરધાર રે; હવે બાણાસુર ત્યાં રાજ કરતો, શોણિતપુર મોઝાર રે.

Translation

ઉમિયાજીએ બે-ચાર વાર 'ઓખા, ઓખા' એમ સાદ પાડ્યા, ત્યારે ઓખા ઓરડીની બહાર નીકળીને સામે આવીને ઊભી રહી. ઉમિયાજી બોલ્યાં — 'ભામ, તેં ભાઈ ગણપતિને મરાવ્યો અને ત્યારે ત્યાંથી નાસી ગઈ; મહાદેવે ગણપતિને માર્યો, એ વાત તેં મને સ્પષ્ટ ન કહી. એ ગુના માટે તારું અંગ ગળી જજો, જાણે લૂણ ક્ષયની કાય — જા, દૈત્ય કુળમાં જઈ અવતર.' આ સાંભળી ઓખાબાઈ થરથર ધ્રૂજ્યાં અને બોલ્યાં — 'નાની-સી ભૂલ માટે, માત, આટલો મોટો દંડ?' ઉમિયા બોલ્યાં — 'શાપ દઈ દીધો, હવે એ મિથ્યા ન થાય; દૈત્ય કુળમાં અવતરજે, ત્યાં કોઈ દેવ તને વરી જશે. ચૈત્ર મહિનામાં મેનારકમાં, બાઈ, તારો મહિમા ગવાશે; જે ઓખાહરણ સાંભળે, તે મહારોગથી મુક્ત થાય. ચૈત્ર માસના ત્રીસ દિવસ અળૂણું અન્ન ખાવું; ત્રીસ ન ફાવે તો છેલ્લા પાંચ દિવસ, પાંચ ન ફાવે તો ત્રણ દિવસ, ત્રણ ન ફાવે તો ઓછામાં ઓછો એક દિવસ. સઘળી સ્ત્રીઓ એ પ્રકારે વ્રત કરે — અળૂણું ખાય, ભૂમિ પર સૂઈ રહે, અને ઉજ્જવળ અન્ન ગ્રહણ કરે. દેહ-રક્ષણ માટે મીઠાનું દાન કરવું; પાર્વતી કહે છે, જે આ વ્રત કરે, તે સૌભાગ્ય ભોગવે. વૈશાખ સુધી, ત્રીજના દિવસે, પુત્રી, તું મારી પાસે આવજે; ગૌરી-વ્રત કરીને, હું તારા મનની આશ પૂરી કરીશ.' ત્યારે શુકદેવ રાજા પ્રત્યે બોલ્યા — 'રાજા, સાંભળો, ત્યાં આ પ્રકારે ઘટના ઘટી; હવે બાણાસુરની શી ગત થઈ, તેનો વિસ્તાર કરું — સુણો, રાજા, નિઃશ્ચિત ચિત્તે; હવે બાણાસુર ત્યાં શોણિતપુર નગરમાં રાજ કરી રહ્યો હતો.'

Umiya called out 'Okha, Okha' two or three times, and Okha came out of her chamber and stood before her. Umiya spoke sternly: 'You caused your brother Ganesha to be slain and then fled from there; Mahadeva struck Ganesha down, yet you never told me of it plainly. For this fault, may your body waste away like salt dissolving — go, be born into the lineage of the demons.' Hearing this, Okha trembled from head to foot and cried, 'For so small an offence, Mother, is the punishment so great?' Umiya replied, 'The curse has been spoken and cannot be made false; you shall be born among the demons, and some god will come to wed you there. In the month of Chaitra, at Menaraka, your glory shall be celebrated, O daughter; whoever listens to the story of Okhaharan shall be freed from great disease. For thirty days of the month of Chaitra, one should eat food without salt; if thirty days are not possible, then the last five days; if not five, then three days; and if not three, then at least one day. All women should observe this vow in this manner — eating unsalted food, sleeping on the bare ground, and taking only pure, simple grain. As an act of protection for the body, one should give salt in charity; Parvati says that whoever does this shall enjoy great good fortune. And on the third day of the month of Vaishakha, my daughter, come to me; I shall perform the Gauri rite and fulfil the longing of your heart.' Then Shukadeva said to the king, 'O King, listen — this is what came to pass there; now I shall tell at length what became of Banasura — hear it with a steady mind, O King: Banasura was ruling his kingdom there in the city of Shonitpur.'

उमिया ने दो-चार बार 'ओखा, ओखा' पुकारा, तब ओखा अपनी कोठरी से बाहर निकलकर सामने आ खड़ी हुई। उमिया ने कहा — 'भामि, तूने अपने भाई गणपति को मरवाया और वहाँ से भाग गई; महादेव ने गणपति को मारा, यह बात तूने मुझे स्पष्ट नहीं बताई। इस अपराध के कारण तेरा शरीर गलता रहे, जैसे नमक की देह गल जाती है — जा, दैत्य कुल में जन्म ले।' यह सुनकर ओखाबाई थर-थर काँपने लगी और बोली — 'माँ, इतनी छोटी-सी भूल के लिए इतना बड़ा दंड?' उमिया बोलीं — 'शाप दे दिया, अब वह झूठा नहीं हो सकता; दैत्य कुल में जन्म लेना, वहाँ कोई देव तुझे वरण करेगा। चैत्र मास में मेनारक में, बेटी, तेरा महिमा गाया जाएगा; जो ओखाहरण की कथा सुनेगा, वह महारोग से मुक्त हो जाएगा। चैत्र मास के तीस दिन बिना नमक का भोजन करना चाहिए; यदि तीस दिन न हो सकें तो अंतिम पाँच दिन, पाँच न हो सकें तो तीन दिन, और तीन भी न हो सकें तो कम से कम एक दिन। सभी स्त्रियाँ इस प्रकार व्रत करें — बिना नमक का भोजन करें, भूमि पर सोएँ, और शुद्ध सात्विक अन्न ग्रहण करें। शरीर की रक्षा के लिए नमक का दान करना चाहिए; पार्वती कहती हैं कि जो यह व्रत करे, वह सौभाग्य भोगे। वैशाख मास की तृतीया के दिन, पुत्री, तू मेरे पास आना; गौरी-व्रत करके मैं तेरे मन की इच्छा पूरी करूँगी।' तब शुकदेव ने राजा से कहा — 'राजन, सुनिए, वहाँ इस प्रकार की घटना घटी; अब बाणासुर की क्या गति हुई, उसका विस्तार करता हूँ — राजन, ध्यान से सुनिए; अब बाणासुर वहाँ शोणितपुर नगर में राज कर रहा था।'